Mustafa Kılıç

Galata Köprüsü’ndeki tayyare

  • Son Güncelleme: 17/03/19 17:30:49
  • 1

16 Şubat 1925 tarihinde kuruluşunu gerçekleştiren Türk Tayyare Cemiyeti  (T.Ta.C.) ilk yönetim kurulu  toplantısını bir ay sonra 15 Mart’ta yapmıştır. Bu toplantıdaki en önemli konu cemiyete gelir kaynağı temin etme olmuştur.  Birçok gelir kaynağı arasında en dikkat çekici olanı ise bu gün bile varlığını sürdüren piyango geliri olmuştur. 

Yanlış anlaşılmasın piyango bugün bile varlığını sürdürmektedir. Ancak  geliri artık T.Ta.C. veya bugünkü adı ile Türk Hava Kurumuna (THK) ait değildir.

İnternet ortamında yaptığım araştırmalarda İstanbul Galata Köprüsü üzerinde bir piyango gişesi fotoğrafına denk gelmiştim. Bu fotoğraf dönemin önemli birçok gişesinden farklıydı.  İstanbul’a gelip Galata Köprüsünden geçmeyenimiz yoktur herhalde. O harika manzaraya kendini kaptıranlar, birden bire karşılarında bir tayyare maketi ile karşılaşırlar ise şaşkınlıkları bir kat daha artar diye düşünüyorum.

İşte bu şaşkınlığı yaratan 1926 yılında Tayyare Piyango bileti satan Kısmet gişesidir. Literatürde bu gişe hakkında bir bilgi bulunmamaktadır. Muhtemelen 30’lu yılların ilk çeyreğinde bu gişe Galata Köprüsünden kaldırılmış olmalı. Geride uzun yıllar araştırmam sonucu birkaç güzel fotoğraftan başka bir şey kalmamış. Piyango ise yaşamını değişimlere uğrayarak devam ettiriyor. Gelin başlangıç hikâyesini birlikte okuyalım.

15 MART 1925 T.Ta.C. MERKEZ HEYETİ TOPLANTISI 

            T.Ta.C. Nizamnamesi TBMM’nin tasdiki ile yürürlüğe girmiştir. T.Ta.C.’nin 15 Mart 1925 tarihinde Genel Yönetim Kurulu Toplantı Tutanağında alınan kararlardan 7 sıra numaralı karar şöyledir.

“Tayyare Cemiyeti Piyangosu” ihdası (meydana getirilmesi) takarrür etmiş (karar alınmış)  ve riyasetin bu hususta istihzaratta (hazırlıkta) bulunması kabul olunmuştur.

Tayyare Cemiyeti Reisi                  Reis Vekili                Reis Vekili

Cevat ABBAS                                  Kazım Paşa Hz.                   Muhittin NAMİ

(İmza)                                    (İmza)                        (İmza)

Kâtibi Umumi                                   Aza                            Aza

Yakup KADRİ                                  Saffet Bey                 Kadri Bey

(İmza)                                    (İmza)                        (İmza)

Aza                                        Muhasibi Umumi

Osmanzade Bey                 Ziya Gevher Bey                            

(İmza)                                    (İmza)

15 HAZİRAN 1925 TAYYARE MEKTEPLERİ PİYANGOSU DÜZENLENDİ

T.Ta.C.’nin gelirlerini artırmak için Tayyare Mektepleri Piyangosu düzenlendi. Talep ve dağıtımdaki beklemeler nedeniyle çekiliş 1 Temmuz 1925 tarihine ertelendi. Çekilişler kanunla düzenlenene kadar 1925 yılında üç çekiliş gerçekleştirilmiştir.

Tüm dünyada piyango çekilişleri “Lottery” olarak bilinmektedir. Türkiye’de ise Lottery yerine, çekilişleri Türkiye’de organize eden ve başlatan İtalyan uzmanın soyadı olan “Beyaz”dan esinlenerek (Bianco) “Piyanko” denilmiştir. Harf devrimi sonrasında Piyango olarak düzeltilen kelime, günümüze kadar gelmiştir.

9 OCAK 1926 TAYYARE PİYANGOSU KANUNU

Cumhuriyet döneminde, para ödüllü piyango düzenleme tekeli Türk Tayyare Cemiyetine verilmiştir.  9 Ocak 1926 tarihinde 710 sayılı kanunla kurulan Tayyare Piyangosu on iki yılı aşkın bir süre işledikten sonra kaldırılmış ve yerine, 5 Temmuz 1939 tarih ve 3670 sayılı kanunla Maliye Bakanlığına bağlı Milli Piyango İdaresi kurulmuştur.

T.Ta.C.’ne nakit piyangosu tekelini veren 9 Ocak 1926 tarihli kanunun 2’nci maddesi, bilet ve ikramiyelerden kazanç, Belediye vergileri ve damga resmi alınmamasını öngörüyordu. Bununla birlikte, ilk tertiplerde cemiyet ödüllerden yüzde 10 kesinti yapmaktaydı. 14 Mayıs 1927’de, ikramiyeler Veraset ve İntikal Kanunu’nun 20. Maddesi hükmünden istisna edildi. Böylelikle, verdiği ödülden hiçbir kesinti yapmayan tek örgütlenme Tayyare Piyangosu oldu.

1926 yılında başlayan kanunla düzenlenmiş Tayyare Piyangosu öncesinde, 1925 tarihinde Türkiye Tayyare Cemiyeti Mektepleri yararına üç ayda bir para ödüllü piyangolar düzenlenmiştir. 1925 yılı içerisinde 1 Temmuz, 15 Eylül ve 15 Aralık tarihlerinde üç çekiliş yapıldıktan sonra, kurulan sistem yeni örgütlenmeyle Tayyare Piyangosuna dönüştürülmüştür.

TBMM’ce kabul edilen 9 Kânunusani 1926 tarihli ve 710 numaralı kanun mucibince (gereğince) tertip edilmiş Türk Tayyare Cemiyeti Piyango Nizamnamesi:

Birinci Kısım:

Piyango zirdeki nizamnameye göre idare edilir.

Madde 1.- Türkiye İş Bankası, piyango biletlerine isabet edecek ikramiye bedellerinin tesviyesini temin eder. Piyango Ankara’da Şehremaneti binasında çekilecektir. İkramiyeler çekilişten on gün sonra, ikinci kısmın 11’inci maddesinde gösterildiği tarzda tediye olunur. Plan mucibince mecmuu elli binden ibaret olan ve her biri on kısma taksim edilen piyango biletlerinin ilk keşidesi, biletlerin ihracından üç ay sonra icra edilecek ve müteakip dokuz ayın her birinde bir keşide yapılmak üzere, bütün keşideler bir sene zarfında ikmal olunacaktır. Her numarayı on bilet ihtiva ettiğinden kazanılan her ikramiye on bilete isabet eder ve on bilet beyninde taksim olunur.

On biletin bir keşide sırasını alanların numarası on keşideye dâhil olur; mamafih iş bu on biletlik numara, her keşidede taksitle dahi alınabilir. Birinci keşidede ikramiye kazanan numaralar, müteakip keşidelere de dâhil olur ve her keşidede yeniden ikramiye kazanabilir.

İkinci Kısım:

Madde 1.-

Piyangonun suret-i tertibi;

Plan mucibince elli bin biletin her biri on kısma taksim edilmek üzere beş yüz bin bilete iblağ edilmiştir. Her on bilet aynı numarayı ihtiva edeceğinden, beş yüz bin bilet (1) numaradan (50.000) numaraya kadar numaralandırılır. Bu elli bin biletin 17.820 adedi ikramiye ve 32.180 adedi amorti kazanacaktır. Şu kadar ki, birinci, ikinci, üçüncü ve dördüncü keşidelerde amorti yoktur. Bu keşidelerin amortileri beşinci keşidede verilecektir. Keza altıncı, yedinci, sekizinci ve dokuzuncu keşidelerde de amorti olmayıp bunların da amortileri onuncu keşidede verilecektir. Buna nazaran, onuncu keşide nihayetinde on keşideye iştirak etmiş olanlara behemehâl bir ikramiye isabet etmiş olacak ve ikramiye kazanmamış tek bir numara kalmayacaktır. Her bir keşidede iki mükâfat ile beraber bir de son keşideye mahsus olmak üzere 400.000 liralık fevkalade bir mükâfat vardır ki, bu mükâfat yüzde elliden aşağı kazanmış olanlara taksim olunur.

Madde 2.-

Biletin Fiyatı:

Biletin onda bir fiyatı bin beş yüz kuruştur ve on keşide için muteberdir. Müşterilere tahsilât olmak için (müteakip on keşideye nazaran) her onda bir biletin esmanı olan bin beş yüz kuruşu bir defada tediye edemeyenler bu biletleri bayilerden on taksitte ödemek üzere satın alabilirler. Her taksitin bedeli yüz elli kuruştur.

Madde 3.-

Biletlerin Evsafı:

Her bilet birden elli bine kadar olan numaralardan birini alır ve Tayyare Cemiyeti Reisi ile İş Bankası Müdür-ü Umumisinin imzalarını ihtiva eder. Bu biletlerin üzerinde ikramiyelerin miktarı, keşide tarihi ve biletlerin keşideden bir gün evvel satın alınması lazım geldiği yazılıdır. Biletler on kısma ayrıldığına göre, bunların her bir serisi bir harfle gösterilecektir.

Madde 4.-

Biletlerin Tecdidi: (yenilenmesi)

Bir buçuk lira ile taksitle alınan her biler ancak ait olduğu keşide için muteberdir. Aynı numara ile ikinci keşide de hakkı olabilmesi için ikinci taksitin vaktinde tediye ve biletin tecdidi lazımdır, binaenaleyh; müşteriler nereden bilet almışlarsa oraya müracaat ederek yeni keşide için taksidi tediye edip, eski biletlerini gösterecekler ve tecdidini isteyeceklerdir. Bu tecdit muamelesi nihayet keşideden üç gün evvel yapılmalıdır. Aksi takdirde bütün hukuk-u müktesebe zayi olur. Bayiler bileti tecdide taallül (kaçınma) ederlerse, müşteri İstanbul’da Türk Tayyare Cemiyeti Piyango Merkezi Umumisine veyahut bulunduğu mahallin Tayyare Şubesine müracaat ederek bayi biletin tecdidine veya başka numaralı bilet vermeye mecbur eder. Aksi takdirde bayi sattığı biletlerin parasını tesviyeye mecburdur.

Madde 5.-

Kazanan Biletler:

Bir numara ayni keşidede iki kere kazanamaz, yalnız 1752’nci olarak çekilecek numara, 8’inci maddede izah edildiği veçhile hem birinci mükâfatı alır; hem de başka bir ikramiye kazanabilir. Yüznumaraya tevzi edilecek olan ikinci mükâfatı alacak numaralar arasında aynı keşide de ikramiye kazanmış olanlar varsa bu numaraların sahiplerine mükâfatla ikramiyeden hangisi çıksa o verilir.

Madde 6.-

Biletlerin Suret-i İştirası;Birinci keşidede bilet almayıp keşideler arasında bilet almak isteyenler bilet esmanını bervech-i ati tediyeye mecburdurlar.

İkinci              keşideye iştirak için 300

Üçüncü         “           “           “                      450

Dördüncü     “           “           “           600

Beşinci          “           “           “                      750

Altıncı “           “           “           “           900

Yedinci          “           “           “                      1.050

Sekizinci       “           “           “           1.200

Dokuzuncu  “           “           “           1.350

Onuncu         “           “           “                      1.500

Kuruş vermesi lazımdır.

Madde 7.-

Keşide;

Keşide muamelesi Türk tayyare Cemiyeti ve Türkiye İş Bankası tarafından teşkil edilecek (biri hukukşinas) üç azadan mürekkep bir komisyonun nezareti altında, Ankara Şehremaneti’nde vekâletler ve müessesat-ı maliye mümessilleri huzurunda, aleni bir surette icra edilecektir. Bu komisyon ilk önce numaraların dolaba suret-i vaz’ını tetkik edecektir. Dolapların birinde numaralar ve diğer birinde ikramiyelerin miktarını gösteren fişler bulunacaktır. Her keşidede her iki dolapta karşılıklı olarak birer numara çekilecek ve bu muamele 1752 numaraya kadar devam edecektir. Numaralar yüksek sesle okunacak ve resmi bir kayıt defterine yazılacaktır. Keşidenin sonunda çekilen numaralar tetkik ve kaydedildikten sonra tekrar dolaplara konulacak ve dolap heyet tarafından mühürlenecektir.

Beşinci ve onuncu keşidede çıkan numaraların (32.180) amortisi olacaktır. Beşinci ve onuncu keşide için amortilerin suret-i tesviyesi, birinci ve ikinci ikramiyelerin numaralarına 4.060 adedinin zammı ve tarhı suretiyledir.

Madde 8.-

Mükâfat:

İkinci kısmın 1. Maddesinde izah edildiği veçhile her keşide için iki büyük mükâfat vardır. Bu mükâfatlardan birincisi her keşidede 1752’nci olarak çekilecek numaraya verilecektir. Mesela 1752’ci olarak çekilen numara 27 olursa ve bu numaralara faraza yüz bin lira ikramiye isabet ederse elli bin liralık mükâfatın da bu numaraya verilmesi icap edeceğinden 27 numaralı bilet sahibi yüz elli bin lira kazanmış olur.

İkinci mükâfat ise; her keşide de birinci ikramiye kazanan numarayı müteakip sırasıyla yüz numaraya taksim edilir. Onuncu keşide de 400.000 liralık bir mükâfat vardır ki bu para isabet vaki olmayanlara taksim edilecektir.

Madde 9.-

Amorti ve Mükâfatların Numaralara Suret-i Tevzii;

Tarz-ı tevzi bir numaradan elli bine ve elli binden bir numaraya göre tertip edilir.

Madde 10.-

Keşide Listesi;

Her keşideyi müteakip listeler derhal müşterilere ibraz edilmek üzere bayilere verilir.

Madde 11.-

İkramiyenin Tediyesi;

Keşideyi müteakip tediyat Türkiye İş Bankası veznelerinden, bilumum bayilerde ve Tayyare Cemiyeti şubelerinde yapılır. İkramiyeler, kazanan numarayı muhtevi biletler ibraz edilerek alınır. Ancak amortiler ve sekizinci maddede tevzii tasrih edilen 400.000 lira hariç olmak üzere bilumum ikramiye ve mükâfatlar üzerinden yüzde on iskonto edildikten sonra tediyat icra edilir. İkramiye kazananlar, keşide tarihinden on gün geçmeden parayı isteyemezler. Müracaat edilen mahallerde tediyat yapılmazsa, derhal İstanbul’da Türk Tayyare Cemiyeti Piyango Merkezi Umumisine müracaat olunur. Müracaatın müddeti on dördüncü maddede gösterilmiştir. Kazanılan ikramiye, bilet gösterilmeden, hiçbir merkezden talep olunamaz ve tediye edilemez. 12’nci maddede zikr olunan hal müstesnadır.

Madde 12.-

Biletin Zayi’; (kaybolma)

Bir bilet kaybolursa, müşteri derhal bayii ve İstanbul’da Türk Tayyare Cemiyeti Piyango Müdüriyetini tahriren (yazılı olarak) haberdar edecektir. Eğer böyle zayi olmuş bir bilet ikramiyeyi kazanırsa ve 14’üncü maddede tayin edilen müddet zarfında bu bilet başkaları tarafından ibraz olunmazsa ikramiye, bileti zayi ettiğini vaktinde haber vermiş olan zata tediye olunur. Şayet zayi edilen bilet, başkası tarafından ibraz olunursa ikramiye bedeli tediye edilmez. İkramiyenin tediyesi ancak tarafların mahkemeye müracaatlarına ve mahkeme hükmünü ibraz etmelerine mütevakkıftır (iş görecek olan).

Madde 13.-

Biletin Haczi;

Hiçbir alacaklı kazanmış bir bileti haciz ettiremez. Birisi çıkıp da kazanan bileti benimser veyahut biletin kaybolduğunu iddia ederse, hiçbir kıymeti haiz olamaz ve ikramiye biletin hamiline derhal tediye olunur. Bu gibi iddialar ancak 12’nci madde de tasrih edildiği veçhile yapılmalıdır.

Madde 14.-

Tediye Müddeti;

İkramiyeler keşide tarihinden itibaren dört ay zarfında, 11’nci madde de zikredilen mahallerden talep olunmalıdır. Bu müddet geçtikten sonra talebine hak kalmaz ve tediyat yapılamaz.

Madde 15.-

Mutalebe Hakkı; (talepte bulunma)

Bilet müşterisiyle bayi arasında bir ihtilaf zuhurunda müşteri derhal İstanbul’daki Piyango Merkez-i Umumisine müracaat etmelidir. Eğer vaki olacak müracaat ve şikâyetleri İstanbul merkez-i umumisi müdürü halledemez ise, meseleyi Türk Tayyare Cemiyeti Reisine arz eder. Reis meseleyi hal ve tebliğ eder. Türk Tayyare Cemiyeti Reisinin kararı kati’dir.

Madde 16.-

Nizamname;

Müşteriler bayilerden bu nizamnamenin bir nüshasını talep etmelidirler. Nizamname mevaddına (kurallarına) Tevfik-i hareket edecek müşteriler her türlü usulsüzlükten masun kalırlar.

19 NİSAN 1926 TAYYARE PİYANGOSU

Tayyare Piyangosunun ilk çekilişi yapılır. Biletler Tayyare Piyangosu adı ile basılmıştır. 19 Nisan 1926 – 11 Ocak 1929 tarihleri arasında eski harfli olarak 34 kez çekiliş yapılmıştır.

11 ŞUBAT 1929 TAYYARE PİYANKOSU YENİ HARFLAR İLE DEVAM EDER

Tayyare Piyangosunun “Tayyare Piyankosu” adı ile yeni harflerle çekilişlerine devam edilmiştir. 11 Şubat 1929-11 Temmuz 1929 tarihleri arasında toplam 6 çekiliş yapılmıştır. Harf devrimi nedeniyle yeni yapılan tanıtım afişlerinde yazım hataları dikkati çekmektedir. Hazır konu afişlere gelmişken, cemiyetin hem piyango hem de diğer afiş tasarımları büyük usta “Müselles” İhap Hulisi tarafından yapıldığını yazmalıyım.

5 TEMMUZ 1939 TAYYARE PİYANGOSU KALDIRILMIŞTIR

3670 sayılı kanunla THK’nun düzenlemiş olduğu “Tayyare Piyangosu” kaldırılmıştır. Aynı yasayla kurulan Milli Piyango İdaresi çekilişleri sürdürecektir.

THK tarafından 19 Nisan 1926’dan beri yürütülen piyango işlemleri, 31 Aralık 1939 tarihi itibari ile Milli Piyango İdaresinin kendi isim ve logosu ile çekilişlere devam etmektedir.

Bunca araştırmanın sonunda bir araştırmacı ve yazar olarak birkaç söz söyleyip yazıyı noktalamanın zamanıdır.  Gelir getirmesi için THK’nun başlattığı tayyare piyangosu, zamanında birçok havacılık faaliyetinin gerçekleşmesi için maddi kaynak sağlamıştır. Son yıllarda THK’nun yine maddi kaynaklara ihtiyaç duyduğu bir gerçektir.  Bildiğim kadarı ile üst düzey yönetim kademeleri ile bu konu konuşulmuş. Umarım gereken destek gelir, THK kaybettiği bu önemli ve anlamlı kaynağa tekrar kavuşur.

Şansın bol olsun THK.

Mustafa KILIÇ

Havacılık Tarihi Araştırmacısı-Yazar

sontayyareci @gmail.com 

Kaynak: www.kokpit.aero

Facebook

Kokpit Aero

Yorum Yap