Hava Kuvvetleri limitleri A400M ile zorlayacak

  • 18/04/2014 03:41

Muhammet METİN/Kokpit.aero

İspanya’nın Sevilla kentinde gerçekleştirilen test uçuşlarından sonra, 221’inci Filo'nun leylek amblemli askeri nakliye uçağı, Kayseri’ye indi. Hava Kuvvetleri Komutanlığı Kayseri Erkilet 12’nci Hava Ulaştırma Ana Üs Komutanlığı'ndaki 221’inci Filo'ya katıldı. Hava Kuvvetleri, envanterinde bulunan ulaştırma uçaklarıyla gerçekleştiremediği helikopter ve askeri araç gibi Afganistan görevlerindeki ihtiyaç duyduğu araçları taşıma olanağına kavuştu.

PROJE BAŞLIYOR

A400M,Avrupa Hava Kuvvetlerinin gelecek nesil taktik ve lojistik hava nakliye ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla aralarında Almanya, Belçika, Fransa, İngiltere, İspanya, İtalya ve Türkiye’nin katılımıyla 1980'li yıllarda başlatılan Yeni Nesil Nakliye Uçağı tedarik projesi. A400M’nin açılımı, baştaki “A” harfi Airbus’ı, sondaki “M” harfi Military (Askeri) ve “400” rakamı da sivil amaçlı diğer Airbus uçaklarından farklı yeni bir uçağın başlangıcı olduğunu belirtiyor.

1982 yılında Avrupalı şirketler Aerospatiale, British Aerospace ve Amerikan Lockheed Martin firması C-130 Hercules ve  C-160 Transall'ın yerine geçmesi amacı ile Geleceğin Uluslararası Askeri Nakliye Uçağı (FIMA) adında bir grup oluşturdu. 1984 yılında A400M programı kapsamında Geleceğin Büyük Uçağı Araştırma Grubu (FLAEG) kuruldu. 1989' da Lockheed Martin firması grup’dan ayrıldı ve ikinci nesil Hercules, C-130J üzerinde çalışmaya başladı. Lockheed Martin'nin ortaklıktan ayrılmasıyla birlikte merkezi Roma'da bulunan Geleceğin Büyük Uçağı Grubu (EUROFLAG) oluşturuldu. Türkiye FLAEG gurubuna 1988 yılında dahil oldu.

A400M projesi kapsamında, 1992 yılında ön-fizibilite, 1993-1995 yıllarında ise fizibilite çalışmaları tamamlandı. Ön-Fizibilite ve Fizibilite çalışmaları sırasında ortaya çıkan yeni uçağın özellikleri, FLAEG katılımcısı ülkelerin hava kuvvetleri tarafından ortaklaşa oluşturulan Avrupa Hava Kuvvetleri Hedefleri (OEST) ve Avrupa Hava Kuvvetleri Hedefleri Gereksinimleri (ESR) gibi dökümanlar da tarif edilen kriterlere göre belirlendi. 1996-1998 tarihlerinde Başlangıç Öncesi Faaliyetler (PLA) safhası icra edildi.  29 Ocak 1999 tarihinde TAI'nin de ortağı olduğu Airbus Military Company kuruldu ve Airbus Military tarafından A400M uçağının teklifleri katılımcı ülkelere sunuldu ve değerlendirme safhası başlatıldı.

TÜRKİYE A400M UÇAĞINDA KARAR KILDI

Aynı yıl, alternatif uçak teklifleri de ülkelere sunuldu. Bu teklifler arasında ABD yapımı C-130J Hercules ile C-17 Globemaster, Rus yapımı An-70 Antonov uçağı bulunuyordu. Bu safhada İngiltere, kendi açtığı bir ihale kapsamında A400M uçağına karşılık C-130J ve C-17 uçaklarını değerlendirmeye almış, buna paralel olarak da Almanya An-70 Antonov için Rusya ve Ukrayna ile görüşmeler yapıldı.

İtalya ise kendi ürettiği G-222 Aeritalia nakliye uçağının bir üst modeli olan C-27 Spartan'ın Lockheed Martin ürün yelpazesine dahil olmasına karşılık olarak, İtalya bu firmadan C-130J Hercules nakliye uçaklarını satın aldı. Türkiye, envanterindeki C-130 ve C-160 uçaklarının kalan ekonomik ömürlerini göz önüne alması ve C-160 Transall uçaklarını envanter dışına çıkarmayı planlaması ile hızla değişen lojistik ve taktik görevler çerçevesinde, maliyet etkin yeni bir nakliye uçağı ihtiyacı hususunda A400M uçağı alımında karar kıldı.

TÜRKİYE PROJEYE TAM ÜYE OLDU

A400M programı, başlangıçta Genelkurmay Başkanlığının koordinasyonluğunda yürütülmüş, 1993 yılında ise yürütme sorumluluğu Savunma Sanayi Müsteşarlığı' na devredildi. Geleceğin Büyük Uçağı (FLA) çalışmalarına 1992 yılında "ortak-üye" sıfatıyla başlayan Türkiye, 1997 yılında İstanbul'da üye ülkeler arasında yapılan FLAEG toplantısı ardından "tam-üye" unvanını aldı ve bu unvanla çalışmalara katıldı.

A400M projesine üye ülkelerden ilk ortak açıklama 27 Temmuz 2000 tarihinde Farnborough Havacılık Fuarı sırasında yapıldı. Almanya, Belçika, Fransa, İngiltere, İspanya, İtalya ve Türkiye Savunma Bakanları yeni nakliye uçağına ilişkin tedarik etmeyi planladıkları uçak sayılarını ilan ettiler. Bu aşamada Türkiye 26 adet A400M uçağı tedarik etme niyetini belirtti. Almanya ise 73 adet uçağın alımında karar kıldı. Farnborough' taki tarihi açıklama ile birlikte İngiltere ve Almanya'nın C-130J, C-17 ve An-70 uçakları ile ilgili çalışmaları sona erdi.

FİNANSAL SORUNLAR PROJEYİ ETKİLEDİ

2001 yılına gelindiğinde A400M Program Mutabakat Muhtırası (MoU) Paris Air Show sırasında imzalandı. Ancak yaşanan sorunlar nedeniyle uygulamaya konulamadı. Bu imzadan sonra 16 uçak alacağını belirten İtalya ve 3 uçak alacağını söyleyen Portekiz A400M programdan ayrıldıklarını açıkladı. Bu ülkelerin yerine Lüksemburg katılmak istediğini beyan etti. Ekonomik sorunlar nedeniyle uçak ihtiyaç miktarını yeniden gözden geçiren Türkiye 26 uçak yerine 10 uçak alacağını bildirmiş, Almanya’nın ise 60 uçakta karar kılması ve bunun yanında uçaklarda kullanılacak turboprop motorlar konusunda  Pratt & Whitney ile bir Avrupa konsorsiyomu olan Europrop International [EPI] çözümleri arasında bir seçim yapılamamasıyla birlikte projede sıkıntılar baş gösterdi.

BRÜKSEL ZİRVESİ DÖNÜM NOKTASI

İkinci Irak Savaşı sırasında Almanya ve Fransa, ABD' ye karşı olan tutumları ve 29 Nisan 2003 tarihinde Avrupa Savunması konulu Brüksel Zirvesi' nde alınan kararlar sonrasında A400M programında önemli gelişmeler yaşandı. 6 Mayıs günü Airbus Military Company, A400M uçaklarının Fransız Snecma Moteurs, Alman MTU Aero Engines, İngiliz/Alman Rolls-Royce ve İspanyol Industria de Turbo Propulsores [ITP]' den oluşan Avrupa konsorsiyomu Europrop International [EPI] tarafından üretilecek TP400-D6 motorları ile güçlendirileceği açıklandı. 22 Mayıs da Alman Parlamentosu Bütçe Komisyonu uzun süredir isteksiz davrandığı 60 adet A400M askeri nakliye uçağı alımına yönelik 8.3 milyar Euro değerindeki bütçeyi onayladı. Proje ana sözleşmesinin katılımcı ülkeler adına imzalanması ve projenin yürütülmesi için Avrupa Ortak Silahlanma İşbirliği Teşkilatı [OCCAR]' nın yetkilendirilmesine yönelik Program Üst Kurulu Kararının ilgili ülkelerce imzalanması çalışmaları da 22 Mayıs 2003 tarihinde tamamlandı.

İMZALAR ATILIYOR

A400M Projesi Sözleşmesi, ana yüklenici Airbus Military ile Almanya, Belçika, Fransa, İngiltere, İspanya, Lüksemburg ve Türkiye' yi temsil eden OCCAR grubu arasında 27 Mayıs da Bonn'da imzalanarak 31 Mayıs 2003 tarihinde yürürlüğe girdi. Program kapsamında 9 değişik versiyonda 180 adet A400M uçağının üretimi gerçekleştirilecek ve uçak gövdesine ait parçalar Almanya' da Bremen' deki tesislerde birleştirilerek nihai montaj hattının kurulacağı İspanya Seville tesislerine gönderilecek. 20 Milyar Euro bütçeli A400M Programında, kurucu müşteri ülkelerin hava kuvvetlerine teslim edilecek uçak sayıları Almanya 60, Belçika 7, Fransa 50, İngiltere 25, İspanya 27, Lüksemburg 1 ve Türkiye 10 olarak kararlaştırıldı.

Güney Afrika 28 Nisan 2005 tarihinde 8 adet A400M nakliye uçağı siparişi verdi ve programa dahil oldu. Güney Afrika’ da yerleşik Denel Aerospace Systems firması da A400M’ e ait gövde komponetlerinin üretimine yönelik iş paketleri kazandı. Güney Afrika’yı 8 Aralık 2005’ de 4 adetlik siparişi ile Malezya Kraliyet Hava Kuvvetleri takip etti. Böylelikle A400M programındaki uçak sayısı 180’ den 190 adete çıktı.

NİHAİ MONTAJ İSPANYA'DA

Uçakların Nihai Montajını gerçekleştirmek üzere EADS İspanya [EADS CASA] tarafından Sevilla, İspanya’ da Nihai Montaj Hattı [FAL] kuruldu. MSN001 olarak adlandırılan ilk uçağın montajına 2007 yılının ilk çeyreğinde başlandı. Uçaklarda kullanılacak motor konusunda 6 Mayıs 2003 yılında Avrupa konsorsiyomu Europrop International [EPI]’ nin tasarımı TP400-D6 turboprop motorunun seçilmesinin ardından 750’ nin üzerinde motor teslimatını öngören 2 Milyar Euro değerindeki anlaşma kapsamında TP400-D6 motorunun geliştirme çalışmalarına 2004 yılı başında başlandı ve pervaneler takılı olmadan ilk yer testi 2005 yılında gerçekleştirildi.

İMAL EDİLMİŞ EN GÜÇLÜ MOTORLAR

Her biri 11.000shp [8.200kW] güç üreten ve Batı dünyasında bugüne kadar imal edilmiş en güçlü motorlar olan TP400-D6 motorları programda yaşanan gecikmelere yol açan başlıca unsurdu. Geliştirme çalışmaları planlanandan uzun süren TP400 motorlarından dördü MSN001’ de kullanılmak üzere Şubat 2008’ de teslim edildi ve bir adet motor uçuş testi için test uçağı [testbed] olarak modifiye edilen bir C-130K uçağı üzerine monte edildi. Aralık 2005 olarak planlanan pervaneli ilk motor çalıştırma testi Şubat 2006’da, Kasım 2007 olarak planlanan ilk uçuş ise yaşanan gecikmeler üzerine ancak 17 Aralık 2008’de gerçekleştirilebildi.

MOTOR İÇİN 500 MİLYON EURO HARCANDI

TP400-D6 turboprop motorları ile Ratier-Figeac ürünü FH386 pervanelerinin MSN01’e enstalasyon ve entegrasyon çalışmaları Eylül 2009 içinde tamamlandı. 8 kanatçıklı pervaneye sahip olan TP400-D6 motorlarının en dikkat çekici özelliklerinden birisi de pervanelerin birbirinin tersi istikamette dönmesi. Buna göre sağ ve sol kanatta bulunan motorlardan içte yer alanlar saat istikameti yönünde dönerken, dışta yer alanlar saat istikametinin tersine bir dönüş gerçekleştiriyor. Dünyada ilk kez A400M üzerinde denenen ve hem aerodinamik, hem de yapısal açıdan birçok avantaj sağladığı belirtilen bu konfigürasyon ‘Down-Between-Engines’ [DBE] olarak adlandırılıyor. Europrop International [EPI]’ ın TP400-D6 turboprop motorlarının geliştirilmesi için 500 Milyon Euro’ nun üzerinde bir harcama yaptı.

İLK UÇUŞ

Airbus Military Askeri Uçaklar Kıdemli test pilotu Edward STRONGMAN ve Deneysel test pilotu Ignacio LOMBO ile 4 Fransız mühendisten oluşan uçuş ekibinin yönetimindeki ilk A400M prototipi MSN001, ilk test uçuşu için 11 Aralık 2009 tarihinde İspanya’nın Sevilla kentindeki San Pablo Havalimanı’ndan havalandı. MSN001 uçağı dengeyi sağlaması amacıyla toplam 127 ton ağırlık ile 3 saat 47 dakika süren başarılı bir uçuş gerçekleştirdi. A400M projesinin en önemli aşamalarından biri olan ilk uçuş esnasında uçuş ekibi uçağın değişik hızlardaki uçuş ve kumanda performansı ile iniş takımlarının kapanmasını test etmiş ve hem uçağın, hem de onu güçlendiren TP400-D6 turboprop motorlarının beklenen performansı sağladığını teyid ettiler.

SORUNLAR SÜRÜYOR

A400M projesinde başlangıçta öngörülemeyen teknik sorunlar sonucunda uçak ve motor geliştirme çalışmalarında gecikmeler yaşandı ve takvimdeki uzama maliyet artışına sebep oldu. Programda yaşanan gecikmeden kaynaklanan maliyet artışlarını karşılamak üzere 2009 yılı başlarında EADS yaklaşık 1.7 Milyar Euro değerinde bir mali provizyon yapmak zorunda kaldı ve bu rakam her ay yaklaşık 100 Milyon Euro artış göstererek 2009 Aralık ayı itibariyle 2.4 Milyar Euro mertebesine ulaştı.

EADS proje maliyetindeki bu artış sebebiyle, programa ortak olan ülkeler arasında paylaştırmayı öngören yeni bir sözleşmeyi imzalamak üzere OCCAR ile görüşmelere başladı ve yeni bir teslimat takvimi hazırladı. Fakat, katılımcı ülkeler bu duruma sıcak bakmadı ve Güney Afrika Hükümeti 4 Kasım 2009 tarihinde programdan çekildiğini açıkladı. Güney Afrika’ nın projeden çekilmesi ile programdaki uçak sayısı 184 adete düştü.

SİPARİŞ SAYISI DÜŞÜYOR

Yaşanan teknik sorunların üzerine programda 5 Milyar Euro tutarındaki ilave maliyet artışının Airbus Military ile yedi ortak ülke arasında tedarik edecekleri uçak sayısı ile orantılı olarak karşılanmasını öngören ‘A400M Programının Devamına İlişkin Mutabakat Zaptı’ 5 Mart 2010 tarihinde Berlin’de imzalandı. Anlaşma kapsamında A400M programına yedi ortak ülke toplamda 3.5 Milyar Euro değerinde ek mali yardım yapması kararlaştırıldı. Türkiye programa 111 Milyon Euro ilave ödemenin yanında, 83 Milyon Euro tutarında dolaylı finansal yardım sağlayacağını belirtti. Maliyet artışı nedeniyle savunma bütçelerinde kesinti kararı alan Almanya’nın daha önce 60 olarak belirlediği ihtiyacını 53’e, İngiltere’nin 25 olan sipariş adedini 22’ye çekmesi ile yedi ortak ülke için 180 olarak planlanan uçak sayısı 170 adet’e indi. Malezya’nın Aralık 2005’te sipariş etmiş olduğu dört uçakla birlikte üretilecek toplam uçak sayısı 174 adette kaldı.

TESTLER DEĞİŞİK COĞRAFYALARDA YAPILDI

Geliştirme sürecinde görev alan ve Grizzly 3 olarak da adlandırılan A400M’den, ilk paraşütçü atlayışı 4 Kasım 2010’da İngiliz ve Fransız silahlı kuvvetlerinden toplam 6 paraşütçünün, Toulouse yakınlarındaki Fonsorbes atlama bölgesinde ve 6000 feet irtifadan gerçekleştirdi. Sertifikasyon programı kapsamında A400M test ve geliştirme uçakları ile sıcak hava testleri Körfez ülkelerinde, soğuk hava testleri Almanya Hamburg, İsveç’in Kirune şehri ve Kanada, yüksek irtifa testleri ise Bolivya’nın başkenti La Paz’da gerçekleştirildi.

İLK A400M FRANSA'NIN

Avrupa’nın en büyük savunma sanayisi projesi olan A400M yeni nesil kargo uçağının ilk teslimatı 1 Ağustos 2013 tarihinde Fransız Hava Kuvvetlerine yapıldı. Airbus Military tarafından MSN7 olarak isimlendirilen seri üretim ilk A400M uçağı öncelikli olarak, devam eden mürettebat eğitimlerinde kullanılacak. Fransa Hava Kuvvetleri’ne 1 Ağustos 2013 günü teslim edilen ilk A400M uçağı için Airbus Military tarafından 30 Eylül 2013 günü Sevilla – İspanya’daki San Pablo tesislerinde teslim töreni düzenlendi.

PROJEDE TÜRK FİRMALARI YER ALDI

Türk Sanayinin Avrupa Havacılık Sanayi’ne entegrasyonu yönünde atılan en önemli adımı oluşturan A400M programında Türkiye’den Türk Havacılık Sanayi (TAİ) ve Tusaş Motor Sanayi (TEİ) firmaları görev alıyor. Selex Komünikasyon ise TAI’nin alt yüklenicisi olarak Aydınlatma Sistemi üzerinde çalışıyor. A400M programının tasarım ve fizibilite çalışmalarına TAI, ülkemizi temsilen başlangıcından itibaren katıldı. Türkiye’nin sahip olacağı 10 A400M uçağına karşılık, Airbus Military ortağı olan TAI’nin sorumlu olduğu iş paketi %7,15 oranında. Yapısal İş Paketi’nin içeriği Ön Orta Gövde, Kanatçık, Sürat Freni, Paraşütçü Kapıları, Acil Çıkış Pencereleri, Kuyruk Konisi, Aydınlatma, Su ve Atık Sistemlerinin tasarım ve İmalatını kapsıyor.

TAI tarafından tasarlanan ve üretilen ilk ürün sevkiyatı Temmuz 2006 içinde yapıldı. TAI tasarım ve üretimi parçalar A400M MSN001 uçağından itibaren kullanılıyor. TAI’nin A400M kapsamında üstlenmiş olduğu iş paketlerinin mali değeri %6’sı kadar olup bu iş payı programın tamamında 1.332 Milyar Euro’yu buluyor. Her bir A400M uçağı üzerinde ortalama 4,5 Milyon Euro değerinde TAI ürünü parça yer alacak.

TEI MOTORDAN SORUMLU

Uçağı güçlendiren ve ABD ile Avrupa’da bugüne dek geliştirilmiş en güçlü turboprop motoru olan TP400-D6 motorunun %2,45’inden sorumlu olan TEI motor projesine İspanyol Industria de Turbopropulsores (ITP) firması ile risk ve gelir ortağı olarak katılıyor. TEI, Proje kapsamında Ön Yapısal Destek Modülü, Egzoz Modülü, Pervane Dişli Kutusu Destek Çubukları ve Projeye Özel Test Ekipmanı’nın tasarım, geliştirme, prototip üretim, montaj, test, seri üretim ve satış sonrası destek faaliyetlerini gerçekleştiriyor. TEI proje kapsamında önümüzdeki 25 yılda yaklaşık 120 Milyon Euro değerinde ihracat cirosu elde etmeyi öngörüyor.

A400M TÜRKİYE'DE

Airbus Military’nin yeni nesil A400M nakliye uçağı 8-11 Temmuz 2013 tarihleri arasında Türk Hava Kuvvetleri’ni ziyaret etti. MSN6 numaralı uçak öncelikle Ankara Etimesgut 11. Hava Ulaştırma Üs Komutanlığı’na indi. Uçak Ankara’da Türk Hava Kuvvetleri’nin hava ve yer personelinin ziyaretine açıldı ve demo uçuşu gerçekleştirdi.

Daha sonra uçak Kayseri’de yer alan 12. Hava Ulaştırma Ana Üs Komutanlığı’nda aynı şekilde hava ve yer personelinin ziyaretine açıldı ve test uçuşu gerçekleştirdi.

C-160 UÇAKLARININ YERİNİ ALACAK

Türk Hava Kuvvetleri harekat isterlerine göre tasarlanan yeni nesil ulaştırma uçağı olan A400M’yi Kayseri Erkilet 12. Ana Ulaştırma Üs Komutanlığına bağlı Çağrı adı Esen olan 221. Filo Komutanlığı envanterindeki emektar C-160D Transall nakliye uçaklarıyla değiştirilecek. Türk Hava Kuvvetlerine teslim edilen ilk A400M MSN9 seri numaralı uçak, 29 Temmuz 2013’de ilk defa motorlarını çalıştırdı. Uçak Sevilla/İspanya’da 9 Ağustos günü ilk uçuşunu gerçekleştirdi. Uçuş 5 saat 30 dakika sürdü.

Türk Hava Kuvvetleri'nin ikinci A400M uçağı olacak olan MSN013 numaralı uçak halen imalat hattında ve uçağın montajı sürüyor. Türkiye’nin toplam 10 adetlik A400M siparişinin teslimatı 2018 tarihinde tamamlanması planlanıyor.

UZUN MESAFELERİN GÜÇLÜ UÇAĞI

A400M’nin azami kalkış aralığı taktik konfigürasyonda 130 ton, lojistik görevlerde ise 145 ton olan A400M uçağının azami faydalı yük kapasitesi taktik rolde 30 ton, lojistik kullanımda ise 37 ton olarak planlandı. Azami görev irtifası normal görevlerde 11.300m (37.000ft), özel görevlerde ise 12.200m (40.000ft) olarak planlanan A400M, 37 ton yük ile 3.295km, 30 ton yük ile 4.535km ve 20 ton yük ile 6.400km menzile sahip olacak. Uçağın boş uçuştaki menzili ise 8.700km. Havada yakıt ikmal kabiliyeti sayesinde uçağın görev menzili daha da artabiliyor.

A400M, kargo bölümünde bir seferde 116 asker/paraşütçü komando veya 66 sedye ve 25 sıhhi personel ile bir NH-90, bir CH-47 Chinook helikopteri, iki AH-62 Apache veya iki Tiger taaruz helikopteri ya da bir AS-532 Cougar genel maksat helikopteri veya üç M113 ZPT yada bir M270 MLRS lançeri ile afet amaçlı bir kurtarma botu, 6 metre boyunda konteynırlı yarı-mafsallı kamyon, mobil vinç gibi büyük kaldırma araçları taşıyabiliyor.

Kısa ve yumuşak arazi performansı sayesinde asfalt pistlere bağımlılığı azalan A400M, 24 faydalı yük ve 1.600km uçuş için yeterli dahili yakıt ile 650m uzunluğundaki hazırlanmamış bir piste inebilecek ve yine aynı ağırlık ile 1.200m pistten kalkabilecek. 50,5 ton dahili yakıt taşıma kapasitesine sahip olan A400M, 48 saat içerisinde probe tipi yakıt ikmal sondasına sahip uçak ve helikopterlere yakıt ikmali gerçekleştirebilecek tanker uçağa dönüştürülebiliyor.

Teknik Özellikler:

·         Mürettebat: 3 ( pilot,yardımcı pilot ve yükleme sorumlusu)

·         Kapasite: 37.000 kg 116 asker, 66 sedye ve 25 sıhhi eleman

·         Uzunluk: 45,1 m

·         Kanat Açıklığı: 42,4 m

·         Yükseklik: 14,7 m

·         Boş Ağırlık: 76.5 ton

·         Maksimum Kalkış Ağırlığı: 141 ton

·         Yakıt Kapasitesi: 50.5 ton

·         Maksimum İniş Ağırlığı: 122 ton

·         Güç Grubu: 4 xEuroprop TP400-D6 turboprop motor (herbiri 11,060 hp)

·         Pervaneler: 8 Pal – 5.3 metre çapında

·         Seyir Sürati: 780 km (421 kn)

·         Menzil: 37 ton ile 3.298km

·         30 ton faydalı yükle 4.540km

·         20 ton faydalı yükle 6.390km

·         Boş Uçak Menzili: 8.170km

·         Azami irtifası: 11.300m (37.000ft)

·         Taktik Kalkış Mesafesi: 980 metre

·         Taktik İniş Mesafesi: 770 metre

·         Dönme yarıçapı (yerde): 28.6 metre