Bir zamanlar zirai ilaçlama uçağı yapmıştık

  • 27/06/2013 19:20

Tolga ÖZBEK

Bir zamanlar Türkiye’de ciddi anlamda uçakla zirai ilaçlama yapılırdı. 100’e yakın uçak ile ciddi bir sektör oluşmuştu. Ancak ekonomik zorluklar, ağır rekabet nedeniyle uçak filoları yenilenemiyordu.

1990’lı yılların ikinci yarısına gelindiğinde Türk Havacılık ve Uzay Sanayi (TAI) F-16 montajı ile başladığı serüveninde artık kendi tasarımları ile ayaklarını yere basmayı hedefliyordu. HD-19 gibi bölgesel uçak tasarımının yanı sıra Güneydoğu Anadolu Projesi’nde (GAP) kullanılacak bir zirai ilaçlama uçağı için düğmeye basıldı.

1997’de TAI mühendisleri tasarıma başladı. Amaç alttan kanatlı, üç palli piston motorlu, kuyruktan tekerlekli, sabit iniş takımlı bir uçaktı. Bu dizayn, TAI’nin ilk insanlı hava aracı olacaktı. Engebeli arazilere iniş kalkış yapabilecek ZİU, bin 500 litrelik deposuyla zirai ilaçlamanın yanı sıra orman yangınlarında da kullanılabilecekti.

BAŞBAKANLIĞIN DESTEĞİ İLE BAŞLADI

Başbakanlık tarafından 1 Nisan 1997 tarihinde tasarım çalışmaları TAI'ye verilen ZİU'nun ön dizaynı 1 Temmuz 1997'de tamamlandı. Tasarım ve Geliştirme Koordinatörü Gürsel Erarslanoğlu ve Proje Sorumlusu Bülent Korkem yönetiminde 25 kişilik ekip 16 Şubat 1998 tarihinde detay tasarım aşamasına geçti.

Mühendislik çalışmalarının yanı sıra TAI pazarla ilgili de araştırmalar yapıyordu. GAP ile tarımsal havacılık için yeni bir Pazar oluşacaktı. Hesaplamalar, 20 yılda 300 uçaklık pazara işaret ediyordu. Uçak için bir başka önemli Pazar ise dönemin Başbakanı Erbakan’ın oluşturduğu Müslüman ülkelerin bir araya geldiği D-8’di. Bu gruba Türkiye ile birlikte üye Bangladeş, Endonezya, İran, Malezya, Mısır, Nijerya, Pakistan ZİU için önemli bir Pazar oluşturuyordu.

Detay tasarımı, malzeme, teçhizat alımı ve üretim aparatlarının imali tamamlandı. Ardından 1999’un sonlarına doğru uçağın imalatı başladı. Tamamen JAR/FAR-23 kriterlerine göre tasarlanan uçak için iki prototip imal edilmesi planlanmıştı.

Zirai İlaçlama Uçağı'nın gövdesi çelik uzay kafes olarak tasarlandı. Çelik kullanılmasının nedeni zirai ilaçlama uçaklarında çok karşılaşılan kazalar sonrasında bu kafesin şoku alarak pilotun hayatını kurtarabilmesi. Gövdenin ana iskeletinin de çelikten imal edilmesi, çok zor şartlarda kullanılan ilaçlama uçağının uzun ömürlü

olmasını sağlaması hedeflenmişti. Geri kalan bölgelerde ise alüminyum kullanıldı. Uçağın kanat ucu, ilaç tankı ve motor hava girişlerinin de kompozitten imal edildi.

ZİU’nun kokpiti çok basit tasarlandı. Zor şartlarda kullanılan zirai ilaçlama uçakları için pilotlar kokpitte çok rahat hareket edebilmeleri dizaynda göz önüne alındı. Uçağın kumanda sistemi mekanik yani kanatçık, kuyruk gibi kumanda satıhları kokpitten tel ile hareket ettiriliyordu.

PİSTON MOTORLU

ZİU'da motor olarak Kanada Orenda Recip şirketinin imalatı OE-600A piston motoru kullanıldı. Kanadalı şirket, uzun yıllardır geliştirdiği OE serisi motorlar Kingair C90, Cessna 421, Piper PA31B, Air Tractor 401 gibi uçaklarda kullanılıyor. 1997'de tasarlanmaya başlanan OE-600A motoru Mart 1998’de Kanada, Mayıs ayında da Amerikan Havacılık Otoritesi FAA sertifikası almıştı.

Toplam 600 beygir güç sağlayan OE-600A motoru 8 silindirli, turboşarjlı yakıt enjeksiyonuna sahip ve sıvı soğutmalı. Bakım kolaylıkları ve düşük fiyat nedeniyle piston motoru tercih eden TAI, ileriki dönemlerde uçağın turboprop motorlu, veya iki kişilik eğitim modellerinin de ön tasarımlarını yapmıştı.

İLK UÇUŞ 2000’DE YAPILDI

İlk uçuş 26 Haziran 2000 tarihinde Salih Bayrak tarafından yapıldı. Uçak testlere başladı. Bu sırada ikinci ZİU’nun imalatı planlandı. İlk uçak TAI’nın ikincisi de Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü’nün sertifikasyon testlerinde kullanılacaktı.

Ancak proje test uçuşları sırasında durduruldu. Değişen iktidarın arkasından ZİU’ya verilen destek de sona ermişti. Hem imal edilen ilk uçak hem de proje kaderine terk edildi.

ARKASINDAN GELEN YASAKLAR

Zirai ilaçlama uçakları, Türk tarımı için önemli bir yere sahipti. Ancak 2006’da Avrupa Birliği’nin kuralları öne sürülerek Türkiye’de uçakla yapılan zirai ilaçlama sektörü adeta yok edildi. 100 civarında uçak, yetişmiş pilot, teknisyen bir anda işsiz kaldı. Ama bugün Avrupa Birliği’ne üye Fransa’da, İspanya’da uçakla ilaçlama sürüyor. Havadan ilaçlamanın durdurulması nedeniyle oluşan zararın ise ne kadar olduğu açıklanmıyor.

ZİU DEVAM ETSEYDİ…

Tekrar ZİU’ya dönersek… Proje iptal olmasaydı, TAI 2002 yılında seri imalata geçebilirdi. Devletin vereceği kredi ve uluslararası destekle, bu uçak Türkiye’de satılabilir, D-8 ülkelerine ihraç edilebilirdi. Belki de TAI turboprop motorlu modeli yangın söndürme için farklı bir model haline getirip güçlü bir filo oluşmasına ön ayak olabilirdi. Veya Air Tractor’un AT-802 modelindeki gibi yakın hava desteği, devriye yapabilecek bir model geliştirilebilir, bu uçak Roketsan’ın geliştirdiği UMTAS, CİRİT gibi mühimmatı da kullanabilirdi… Birleşik Arap Emirlikleri, AT-802’nin askeri modelinden satın aldı. Uçak Roketsan’ın geliştirdiği mühimmatları kullanacak.

Brezilyalı imalatçı Embraer, bugün dünyanın en büyük üçüncü imalatçısı. Hafif iş jetlerinden bölgesel jetlere kadar farklı tasarımlara sahip. 1960’lardan bu yana ise Ipanema adı verilen tek motorlu, alttan kanatlı bir ilaçlama uçağı imal ediyor. Binden fazla uçak, onlarca ülkede uçuyor.

Brezilyalı imalatçı etanol veya farklı bioyakıtlarla çalışan motor sistemlerini bu uçakta deniyor. Bugün uçaklara çok gelişmiş sistemleri başarıyla entegre etse de, özünden vazgeçmiyor.

Belki de ZİU geliştirilebilse, edinilecek tecrübe, bugün Hürkuş’a önemli bir alt yapı sunabilirdi…

ZİU TEKNİK ÖZELLİKLER

Performans:
Kalkış Mesafesi: 250 metre
İniş Mesafesi: 220 metre
Havada Kalış Süresi: 4 saat
Menzil: 900 kilometre
Minumum Hız: 104 kilometre/saat
Azami Seyir Hızı: 269 kilometre/saat
Boyutlar:
Uzunluk: 10.9 metre
Yükseklik: 3.86 metre
Kanat Açıklığı: 13.97 metre
Ağırlıklar:
Maksimum Kalkış ağırlığı: 3.290 kg
Taşıyabileceği Yük: 1.500 kg
Yakıt Kapasitesi: 400 litre
İlaç Kapasitesi: 1.500 litre
Motor:
Model: Orenda OE600A 8 silindirli, turboşarjlı yakıt enjeksiyonlu, sıvı soğutmalı
Gücü: 600 hp
Yakıt Tüketimi: Saatte 0.44 lb/hp
 

TÜRKİYE'DE ZİRAİ İLAÇLAMA UÇAĞI İMAL ETME ÇALIŞMALARI

TAI'nin zirai ilaçlama uçağı projesi, üretim çalışmalarının ilki değil. 1948'de Türk Hava Kurumu'nun (THK) Etimesgut Uçak Fabrikası'nda üretilen İngiliz Magister tipi eğitim uçaklarından ikisini tadil ederek yapılarak sıtma mücadelesi için ilaçlama uçağı haline getirildi. İki kişilik olan uçakların öğrencinin oturduğu ön kokpiti söküldü ve buraya bir ilaç deposu kondu. Denemeler yapılan ve beğenilen uçak için sipariş alınamayınca seri üretiminden vazgeçildi.

İkinci proje 1970'lerin sonunda başladı. O yıllarda gelişmeye başlayan Türk zirai ilaçlama pazarı gözönüne alınarak Kayseri Hava İkmal Bakım Tesis'lerinde Albay Ergün Belirgen başkanlığında bir uçak tasarlanmasına karar verildi. Mavi Işık adı verilen proje ile Türk Havacılık Sanayii tekrar canlandırılacaktı.

Zirai ilaçlama uçağı ile başlayan çalışmaları askeri bir eğitim uçağının tasarlanması izleyecekti. Mavi Işık projesi tümüyle Türk mühendisleri tarafından tasarlandı. Pervane ve motoru dışındaki aksam da yerli olanaklarla üretildi. Mavi Işık 78XA adlı prototip 14 Mayıs 1979'da ilk uçuşunu gerçekleştirdi. İkinci uçak Mavi IşıkG ise Eylül 1981'de uçtu.

SİVİL HAVACILIKTAN ONAY ALINDI

Uçaklar daha sonra Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü tarafından sertifike edildi. Ancak projenin devamı getirilemedi. Şu anda Mavi Işık G, İstanbul Yeşilköy'deki Havacılık Müzesi'nde sergileniyor.
Zirai ilaçlama uçağında 3'üncü proje THK tarafından 1997 yılında başlatıldı. GAP'la ortaya çıkacak ilaçlama uçağı ihtiyacıyla birlikte orman yangınlarında da kullanılması düşünülen uçak için yerli üretim yapılmasına karar verildi. Uçak olarak İngiliz tasarımı burundan tekerlekli, turboprop motorlu Field Master seçildi.
Emekli Tümgeneral Fazıl Aydınmakina başkanlığında bir ekip uçağın montaj işlemlerine aynı yıl ağustos ayı içinde başladı. İngiltere'den gelen parçaların yanı sıra bazı parçalar da Türkiye'de üretildi. Birim fiyatı 400 bin dolar olan uçaktan iki adet imal edildi. THK'nın ekonomik sıkıntısı nedeniyle bu proje de yaşatılamayarak durduruldu.